وظایف و تعهدات قانونی پیمانکار عمومی: شفاف و مختصر

مقدمه:

در این مقاله قصد داریم به بررسی پیمانکار عمومی و وظایف و ‌تعهدات این رکن مهم در صنعت پیمانکاری بپردازیم.

پروژه های ساختمانی به دلیل ارتباط با موضوعات گوناگون، ماهیتی پیچیده و دشوار دارند، زیرا برای موفقیت در اجرای یک پروژه، نیاز به همکاری، هماهنگی و‌ مدیریت بسیاری از مشاغل و رشته های حرفه ای مختلف می باشد. برای دست یابی به این هدف باید یک شخص حرفه ای، مسئولیت هماهنگی بین تمام این بخش‌ها را بر عهده بگیرد. این شخص در واقع همان پیمانکار عمومی است.

پیمانکار عمومی کیست؟

تعریف پیمانکار عمومی، یک متخصص ساخت است که تمام خدماتی که مالک و‌ یا کارفرمای پروژه برای انجام موفقیت آمیز پروژه نیاز دارد را ارائه می دهد. یک پیمانکار عمومی می تواند یک فرد یا یک شرکت باشد.

پیمانکار عمومی در ساختار خویش معمولاً دارای مدیر پروژه و کارکنان و کارگران متخصص برای بخش های مختلف است. پیمانکار عمومی پیمانکاران فرعی را با تخصص های گوناگون و متنوع برای انجام فعالیت های تخصصی پروژه به کار می گیرد. در این مقام، پیمانکار عمومی به نوعی مدیر پروژه برای آن پیمانکاران فرعی است و ارتباط بین آنها و مالک پروژه و مهندس مشاور کارفرما را مدیریت می کند.

برای معرفی این شخص از واژه های گوناگونی همچون پیمانکار عمومی، پیمانکار عمومی ساختمان، پیمانکار اصلی، پیمانکار نخست، پیمانکار و سازنده استفاده می شود.

پیمانکار عمومی به انگلیسی General contractor, Main contractor , Prime contractor, Contractor, Builder

پیمانکار عمومی gc در انگلستان برای پیمانکار عمومی از واژه «پیمانکار اصلی» استفاده می شود. به کار بردن واژه «پیمانکاراصلی» و یا «پیمانکار» در صنعت پیمانکاری ایران نیز رایج است.

تعهدات و‌ مسئولیت های پیمانکار عمومی:

پیمانکار عمومی در ایران برای انجام موضوع قرارداد، مسئولیت نظارت مستمر بر اجرای پروژه ساخت و مدیریت فروشندگان وتأمین کنندگان تجهیزات و‌مصالح وبرقراری ارتباط و هماهنگی و ارائه اطلاعات به همه طرف های درگیر در طول پروژهساخت را بر عهده دارد. به عبارت دیگر پیمانکار عمومی مسئولیت مدیریت ساخت کل پروژه را در قبال کارفرمابرعهده داشته و‌ بدین ترتیب باید هماهنگی لازم را بین ارکان مختلف پروژه ایجاد کند.

بدین ترتیب در بیشتر پروژه‌های ساخت، پیمانکار عمومی اغلب یک شرکت پیمانکار عمومی همه فن حریف و با تجربه است که ساخت پروژه را تا تکمیل کار بر عهده می گیرد. برای پروژه های بزرگ ساخت، دامنه مسئولیت های پیمانکار عمومی ساختمانی گسترده است. اما مسئولیت های خاص آنها بسته به نوع پروژه و نوع قرارداد متفاوت است.

در زیر شماری از تعهدات مهم و اساسی پیمانکار عمومی ذکر شده است:

تهیه برنامه زمان بندی واقعی پروژه و مدیریت آن؛
سازماندهی و مدیریت کارگاه و سایت؛
استخدام نیروی کار ماهر؛
استخدام پیمانکاران فرعی باتجربه و نظارت مناسب بر کار آن ها؛
انعقاد قرارداد با تأمین کنندگان و فروشندگان واجد صلاحیت؛
تهیه مجوز استفاده از دانش فنی و‌ حقوق مشمول مالکیت فکری اشخاص ثالث؛
تأمین تجهیزات و ماشین آلات استیجاری لازم برای اجرای پروژه در دوره ساخت؛
رعایت قوانین و مقررات حفاظت فنی، بهداشت کار و محیط زیست؛
رعایت قوانین و‌ مقررات حاکم در محل اجرای پروژه؛
برقراری ارتباط مناسب با کارفرما و‌ مهندس مشاور به منظور پیشبرد پروژه و‌ حل و فصل به موقع ادعاها.

در پروژه هایی که به سطح بالا و باکیفیتی از مدیریت پروژه نیاز دارند، پیمانکار عمومی معمولاً پیشنهادی ارائه می دهد که برنامه ریزی، هزینه و جزئیات انجام پروژه را مشخص می کند. ارائه این پیشنهاد مستلزم تحقیق و بررسی دقیقی از طرف پیمانکار عمومی است تا نیازها و الزامات پروژه از قبیل نوع و مقدار مصالح و تجهیزات، ماشین آلات متناسب با پروژه، نیروی کار عادی و متخصص، هزینه تأمین تسهیلات برای کارکنان از قبیل اسکان، غذا و‌ سایر امکانات رفاهی، هزینه های بیمه، هزینه های حقوقی از قبیل مشاوره در خصوص تنظیم قرارداد و ارائه راه کارهای حقوقی در طول پروژه و‌ غیره را پیش بینی و در پیشنهاد خود به کارفرما اعلام نماید.

ممنوعیت واگذاری کار به پیمانکار دیگر:

پیمانکار عمومی اساساً حق واگذاری کار را به پیمانکار دیگر ندارد. بر اساس بند «الف» ماده ۲۴ شرایط عمومی پیمان، پیمانکار حق واگذاری قرارداد را به صورت جزئی و‌ کلی به دیگری ندارد، بدین معنا که پیمانکار عمومی نمی تواند‌ کل پیمان و یا بخشی از آن را به پیمانکار دیگری واگذار کرده و پیمانکار جدید جایگزین او در برابر کارفرما شده و مسئولیت های او رابر عهده بگیرد و به صورت مستقیم از مزایای پیمان برخوردار گردد. به این جایگزینی در حقوق قراردادها انتقال قرارداد گفته می شود که در قراردادهای خصوصی با موافقت کارفرما، پیمانکار پیشین و پیمانکار جدید صحیح است.

از طرفی طبق بند «ب» ماده ۲۴ شرایط عمومی پیمان، پیمانکار می تواند برای اجرای بخش های مختلف پروژه از پیمانکاران جزء استفاده کند، زیرا تبحر پیمانکار عمومی در کلیه کارهای موضوع قرارداد امری غیرممکن است و طبیعی است که او برای اجرای بخش های مختلف پروژه از پیمانکاران دارای تجربه استفاده کند. در این خصوص ذکر دو نکته ضروری است؛ اول اینکه لزومی ندارد که پیمانکار جزء دارای صلاحیت و رتبه پیمانکاری از سازمان برنامه و بودجه باشد و دوم لزومی به تأیید صلاحیت پیمانکار جزء توسط کارفرما نیست، مگر اینکه در اسناد پیمان این امور پیش بینی شده باشد. ولی باید گفت که پیمانکار عمومی ملزم به معرفی پیمانکار جزء به کارفرما می باشد.

مسئولیت پیمانکار عمومی gc در قبال اقدامات پیمانکار جزء و کارکنان خویش:

اگر بر اثر قصور پیمانکار جزء و یا کارکنان پیمانکار عمومی، خسارتی به بار آمده و‌ یا تأخیری در پروژه بوجود آید، به دلیل اصل نسبی بودن قراردادها، تنها پیمانکار عمومی در مقابل کارفرما مسئولیت خواهد داشت، این اصل در مواد ۱۹۶ و ۲۳۱ قانون مدنی ایران تصریح شده است. بر اساس ماده ۱۹۶ قانون مدنی :«کسی که معامله می کند آن معامله برای خود آن شخص محسوب است مگر اینکه در موقع عقد خلاف آن را تصریح نماید یا بعد خلاف‌ آن ثابت شود معذلک ممکن است درضمن معامله که شخص برای خود می کند تعهدی هم به نفع شخص ثالثی بنماید.» ماده ۲۳۱ قانون مدنی هم با صراحت بیشتری این اصل را بیان می کند، طبق این مقرره «معاملات و عقود فقط درباره طرفین متعاملین و قائم مقام قانونی آنها موثر است مگر در مورد ماده 196.» همچنین طبق بند «ب» ماده ۲۴ شرایط عمومی پیمان، «این واگذاری نباید از پیشرفت کار طبق برنامه زمانی اجرای کار بکاهد، و به هر حال به هیچ روی از مسئولیت و تعهدات پیمانکار نمی کاهد.»

همچنین به موجب ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی «کارفرمایانی که مشمول قانون کار هستند مسئول جبران خساراتی می باشند که از طرف کارکنان اداری و یا کارگران آنان در حین انجام کار یا به ‌مناسبت آن وارد شده است مگر اینکه محرزشود تمام احتیاط‌ هائی که اوضاع و احوال قضیه ایجاب می‌نموده، به عمل آورده یا این که اگر احتیاط‌ های مزبور را به عمل می آوردند باز هم جلوگیری از ورود زیان مقدور نمی‌بود کارفرما می تواند به واردکننده خسارت در صورتی که مطابق قانون‌ مسئول شناخته شود مراجعه نماید.»

بنابراین در موارد فوق الذکر، پیمانکار عمومی پس از جبران خسارت، می تواند به میزان خسارت پرداختی به پیمانکار جزء و یا کارگر مقصر مراجعه کند.

لزوم اخذ گواهی صلاحیت پیمانکاری برای پیمانکار عمومی:

در ایران بر اساس ماده ۲ آیین نامه طبقه‌بندی و تشخیص صلاحیت پیمانکاران مصوب 11/12/1381 هیأت وزیران، اخذ گواهینامه صلاحیت پیمانکاری توسط اشخاص حقیقی و حقوقی برای اجرای طرح ها و پروژه های زیر الزامی است:

۱- تمام یا بخشی از منابع مالی آنها از بودجه عمومی دولت تأمین شده باشد.

۲- طرح هایی که تأمین مالی و یا اجرای آنها در داخل یا خارج کشور نیاز به تضمین یا تسهیلات دولتی داشته‌ باشد.

بر اساس ماده ۷ این آیین نامه، پیمانکاران با توجه به معیارهای صلاحیت در پنج پایه از بزرگ به کوچک از نظر توان و ظرفیت رتبه بندی می‌شوند.

در این راستا دستورالعمل طبقه بندی و‌ تشخیص صلاحیت اشخاص حقیقی به تاریخ 22/08/1382 توسط سازمان برنامه و‌ بودجه ابلاغ شده است. همچنین دستورالعمل وحدت رویه تشخیص صلاحیت پیمانکاران در سامانه ساجات (سامانه تشخیص صلاحیت شرکت‌ها) در تاریخ 25/08/1392 ابلاغ شده است.

مزایای به کارگیری پیمانکار عمومی ساختمانی:

دلایل زیادی برای استفاده از روش پیمانکار عمومی وجود دارد، به خصوص پیمانکاری که دارای صلاحیت و رتبه از سازمان برنامه و‌ بودجه است. در زیر به این دلایل اشاره می شود.

پیمانکار عمومی معمولاً دانش و تجربه مدیریتی لازم برای اجرای پروژه را دارا بوده و می تواند پروژه را با موفقیت به اتمام برساند.
پیمانکار عمومی دارای ساختار مناسب فنی برای اجرای پروژه هایی است که در خصوص آن ها صلاحیت و رتبه
پیمانکار عمومی ارتباط خوبی با پیمانکاران فرعی و همچنین کارکنان متخصص داشته و‌ می تواند کارگاه را بموقع تجهیز کرده و با زمان بندی مناسب پروژه را اجرا کند.
پیمانکار عمومی، کارفرما را در قبال دعاوی مسئولیت محافظت می کند.
پیمانکار عمومی با دادن تضمین انجام تعهد و تضمین حسن انجام کار، تکمیل پروژه را تضمین کرده و‌ کارفرما دربرابر عیوب و‌ نواقص ناشی از کار پیمانکاران فرعی محافظت می کند.

به طور خلاصه می توان گفت به کارگیری پیمانکار عمومی موجب کاهش هزینه ها، کاهش زمان، افزایش راندمان می گردد.

لزوم به کارگیری پیمانکار عمومی در نظام فنی و اجرایی دستگاه های اجرایی:

در نظام فنی و اجرایی کشور، برون سپاری پروژه به یک پیمانکار عمومی جزو الزامات قانونی است. بر اساس بند «ج» ماده ۱۱ قانون برگزاری مناقصات، برگزاری مناقصه عمومی یا محدود در معاملات بزرگ ضروری است. معاملات بزرگ به معاملاتی گفته می شود که مبلغ برآورد اولیه آنها بیش از ده برابر سقف ارزش مبلغ معاملات کوچک باشد. (بند ۳ ماده ۳ قانون برگزاری مناقصات)

از طرفی بر اساس ضوابط اجرایی کارهای امانی در پروژه های استانی به شماره 805951/95 مورخ 04/08/1395 اجرای پروژه توسط خود دستگاه اجرایی در شرایط استثنایی پذیرفته شده است. بر اساس این دستور العمل چنانچه دستگاه اجرایی مربوطه دارای نیروی انسانی متخصص در حوزه های مدیریتی، فنی، اجرایی، تدارکاتی و همچنین امکانات لازم مانند ماشین آلات و تجهیزات مورد نیاز برای اجرای پروژه و ساز و کار مناسب برای مدیریت آن باشد، می تواند در دو حالت زیر رأسا اجرای پروژه را بر عهده بگیرد:

۱- روش امانی برای کارهایی با برآورد تا ده برابر نصاب معاملات کوچک در پروژه های اجرایی که به دلایل ماهیتی، تخصصی، پراکندگی کار، عدم استقبال پیمانکاران و یا هر اضطراری مشکل پیدا می کنند و در مقاطع مختلف اعم ازشروع، نیمه تمام یا تعمیراتی قرار دارند حسب اجازه در موافقت نامه طرح مجاز است؛

۲- برای کارهایی که برآورد هزینه اجرای آنها بیش از ده و حداکثر تا بیست (۲۰) برابر نصاب معاملات کوچک است، باید از شورای فنی استان مجوز لازم برای اجرای پروژه به صورت امانی گرفته شود.

پیمانکار عمومی در مقابل مدیریت پیمان:

پیمانکار عمومی و مدیر پیمان وظایف مشابهی دارند، زیرا هر دو وظیفه دارند پروژه ساخت را تکمیل کرده و به کارفرما تحویل دهند. ولی مدیر پیمان به عنوان نماینده مالک، مدیریت پروژه را پیش از انعقاد قرارداد با پیمانکار عمومی برعهده گرفته و در واقع بخش مهمی از وظایف مدیریتی کارفرما از قبیل انجام مطالعات اولیه و تهیه اسناد مناقصه، انعقاد قرارداد با یک پیمانکار عمومی و یا پیمانکاران جزء را بر عهده گرفته و تا تحویل موقت و قطعی پروژه، بر فعالیت پیمانکاران نظارت می کند. در نظام فنی و اجرایی ایران، مدیر پیمان همان مدیر طرح و یا عامل چهارم می باشد، ولی با اختیاراتی محدود که در دستورالعمل انتخاب و ارجاع کار به واحدهای خدمات مدیریت طرح به شماره 194859/101 مورخ 21/10/1383 تشریح شده است. بنابراین در صورت وجود مدیر پیمان در پروژه، بخشی از وظایف مدیریتی کارفرما به مدیر پیمان واگذار شده و مدیر پیمان اقدام به انتخاب پیمانکار عمومی کرده و بخشی از وظیفه نظارت بر فعالیت های پیمانکار عمومی را بر عهده می گیرد.

نتیجه گیری:

پیمانکار عمومی، یک رکن مهم در پروژه های پیمانکاری است که نقشی اساسی در موفقیت پروژه دارد. مدیریت کل سایت، اطمینان از نبود اختلال در زنجیره تأمین، پرداخت به موقع به نیروی کار و حل و فصل اختلافات از مهم ترین وظایف یک پیمانکار عمومی است. افزون بر این حفظ سرعت ساخت از دیگر ویژگی های کلیدی یک پیمانکار عمومی است که نقش مهمی برای حصول اطمینان از تکمیل به موقع پروژه بدون تلف کردن بودجه است. بنابراین داشتن یک پیمانکار مجرب و دارای صلاحیت برای هر پروژه ساخت ضروری است.

در صورتی که نیاز به مشاوره در خصوص شیوه انتخاب پیمانکار عمومی و انعقاد قرارداد پیمانکار عمومی داشتید با ما تماس بگیرید.

مقاله توسط:

رسول اوجاقلو

رسول اوجاقلو، وکیل پایه یک دادگستری و عضو کانون وکلای دادگستری مرکز، از سال 1384 با سابقه وکالت تخصصی در حوزه دعاوی پیمانکاری مشغول به فعالیت هستند. او دارای مدرک کارشناس ارشد حقوق خصوصی و به عنوان نویسنده دو کتاب برجسته در زمینه حقوق قراردادها شناخته می‌شود.