فسخ قرارداد به دلیل قصور پیمانکار: موارد قانونی طبق کتاب زرد فیدیک

مقدمه: فسخ قرارداد در فیدیک

قراردادهای ساخت و ساز ممکن است به طرق مختلف به پایان برسد. رایج‌ترین روش خاتمه قرارداد از طریق اجرای تعهدات قراردادی توسط طرفین است. با این حال شرایطی وجود دارد که بر اساس آن‌ها ممکن است قرارداد پیش از انجام کامل تعهدات به پایان برسد. یکی از این موارد، فسخ قرارداد توسط کارفرما به دلیل کوتاهی پیمانکار در اجرای تعهدات خویش است که در بندهای 15.2 تا 15.4 فرم‌های استاندارد فیدیک ذکر شده است.

آشنایی با کتاب زرد فیدیک:

این فرم استاندارد توسط فیدیک برای کارهای الکتریکال، مکانیکال، تأمین تجهیزات،ساخت و کارهای مهندسی که مسئولیت بخش طراحی برعهده پیمانکار است تهیه و تدوین شده است. کتاب زرد فیدیک شامل سه بخش کلی است:

بخش اول کتاب زرد فیدی

«شرایط عمومی» را در بر می‌گیرد. این بخش شامل ۲۱ ماده بوده و مهم‌ترین بخش این فرم استاندارداست، زیرا به تشریح مهم‌ترین تعهدات و مسئولیت‌های کارفرما، پیمانکار و مهندس می‌پردازد.

بخش دوم کتاب زرد فیدی

به راهنمای آماده سازی شرایط خصوصی می‌پردازد. این بخش شامل دو قسمت مهم است:

اول:اطلاعات قرارداد از قبیل مشخصات ونشانی طرفین قرارداد و مهندس، مواردی که می‌توان بر روی هزینه سود گرفت ومیزان سود، دوره زمانی اعلام نواقص، زمان تکمیل پروژه، قانون و زبان حاکم؛

دوم: شرایط خصوصی: با توجه به اینکه فیدیک مختص قراردادهای بین المللی تهیه شده است، بنابراین برای استفاده درقراردادهای داخلی، باید تغییراتی در آن ایجاد کرد. فیدیک در خصوص تهیه شرایط خصوصی، رعایت پنج اصل کلیدی را توصیه می‌کند که عبارتند از:

۱- وظایف،حقوق، تعهدات، نقش‌ها و مسئولیت‌های همه شرکت‌کنندگان در قرارداد باید به همان گونه ای که در شرایط عمومی ذکر شده، تعیین شده و متناسب با الزامات پروژه باشد.

۲- شرایط خصوصی باید به صورت شفاف و بدون ابهام تنظیم شود.

۳- شرایط خصوصی نباید تعادل تخصیص ریسک یا پاداش پیش بینی شده در شرایط عمومی را تغییر دهد.

۴- تمام دوره‌های زمانی و مهلت‌های مشخص شده برای انجام تعهدات شرکت کنندگان در قرارداد باید معقول و منطقی باشد.

۵- همه اختلافات رسمی باید به یک هیأت حل اختلاف ارجاع داده شوند تا یک تصمیم موقتی الزام آور به عنوان پیش شرط رجوع به داوری اتخاذ شود.

بخش سوم کتاب زرد فیدی

به فرم‌های مناقصه نامه، نامه پذیرش، موافقت نامه، توافقنامه داوری وحل و فصل اختلاف می‌پردازد.

اقدامات پیش از فسخ قرارداد

بر اساس اصل حسن نیت در قراردادها، می‌بایستی پیش از اعلام قصد کارفرما برای فسخ قرارداد، اخطاری مبنی بر این که در صورت تداوم قصور و کوتاهی در ایفای تعهدات قراردادی، قرارداد توسط کارفرما فسخ خواهد شد، برای پیمانکار ارسال گردد. چنین اخطاری باید به گونه ای تنظیم شود که پیمانکار را تشویق به رفع عیوب و نواقص و اجرای تعهدات قراردادی خویش کند. ذکر این نکته ضروری است که در اجرای حق فسخ ناشی از قصور پیمانکار باید دقت زیادی کرده و پیش از فسخ، تمامی اقدامات ضروری برای تشویق پیمانکار به اجرای تعهدات را به کار بست، همچنین می‌بایستی تشریفات لازم برای اجرای فسخ را به درستی انجام داد تا از پیامدهای ناگوار فسخ نادرست در امان ماند. بنابراین پیش از اجرای حق فسخ، کارفرما باید موارد قصور پیمانکار را به او کتباً اعلام کرده و فرصت معقولی برای رفع قصور و پاسخ دهی برای او در نظر بگیرد و نمی‌تواند به محض کوتاهی پیمانکار، قرارداد را فسخ کند. همچنین با توجه به اینکه در طول اجرای پروژه احتمال بروز نواقص و ایرادات جزئی زیاد است، بنابراین به کار بردن اخطارهای متعدد برای هر امر جزئی موجب از بین رفتن حکمت اصلی صدور اخطار شده و آن را در موارد مهم و اساسی کم اثر می‌کند. بدین ترتیب در طول اجرای پروژه، وجود مشارکت نزدیک بین پیمانکار و مهندس برای پیشبرد پروژه اساسی است.

با توجه به پیامدهای بسیار هزینه بر و سخت فسخ برای پیمانکار، ضروریست که پیمانکار نیز در جلوگیری از فسخ نهایت تلاش خود را به کار بندد.

عکس العمل اولیه کارفرما در قبال قصور پیمانکار

بر اساس بند 15.1 کتاب زرد فیدیک، مقدمه لازم و ضروری برای فسخ قرارداد در مواردی که این فسخ مبتنی بر قصور و کوتاهی پیمانکار است، صدور اخطار از سوی مهندس مشاور است. بر اساس این بند اگر پیمانکار تعهدات خود را طبق قرارداد انجام ندهد، مهندس مشاور باید اخطاری به پیمانکار صادر کرده و از او بخواهد تا عیوب و نواقص را در مدت زمان مشخصی برطرف کند. این اخطار باید دارای ویزگی های زیر باشد تا اخطاری معتبر تلقی شده و دارای آثار حقوقی گردد:

الف) کوتاهی پیمانکار را تشریح کند؛

ب) بندها و مقررات قراردادی که بیان کننده تعهدات پیمانکار است را تبیین کند؛

پ) زمان رفع نواقص و ایرادات با توجه به ماهیت قصور انجام شده و کار مورد نظر و دیگر موارد مرتبط با رفع ایرادات باید به صورت منطقی و معقول تعیین شود.

پیمانکار پس از دریافت اخطار مهندس، باید فوراً به مهندس اعلامیه ای ارسال کرده و تدابیر خویش برای رفع نواقص در مدت زمان تعیینی توسط مهندس را به همراه زمان آغاز این اقدامات تشریح کند. اگر پیمانکار طبق دستور مهندس، ایرادات را رفع کند، موضوع فسخ منتفی شده و قرارداد استمرار می‌یابد.

فسخ قرارداد به دلیل قصور پیمانکار

در صورت عدم تبعیت پیمانکار از دستور مهندس مشاور در رفع ایرادات و همچنین حدوث مواردی که در پیش می‌آید، کارفرما می‌تواند قرارداد را طبق شرایطی که بیان می‌گردد، فسخ کند.

بند 15.2 کتاب زرد فیدیک به فسخ قرارداد توسط کارفرما به دلیل قصور پیمانکار اختصاص دارد. در ابتدای این بند آمده است، فسخ قرارداد طبق این بند به هیچ یک از حقوق دیگر کارفرما تحت قرارداد یا موارد دیگر لطمه ای وارد نخواهد کرد. منظور از این بند این است که کارفرما می‌تواند علاوه بر فسخ، خسارات قراردادی و قانونی وارد شده به خود که بر اثر قصور پیمانکار به وجود آمده است را مطالبه کند.

بر اساس بند 15.2.1 کارفرما در موارد زیر حق صدور اعلامیه ای مبنی قصد خویش برای فسخ قرارداد را دارد:

الف) عدم تبعیت پیمانکار از اخطار رفع نقص؛

ب) عدم تبعیت از توافق الزام آور یا تصمیم نهایی و الزام آوری که بر اساس بند 3.7 گرفته شده است. لازم به ذکر است بند 3.7 به وظیفه مهندس مشاور برای حصول توافق بین طرفین در موارد اختلاف و همچنین تصمیم گیری در این خصوص به صورت بی طرفانه و با رعایت اصل انصاف اختصاص دارد. بدین ترتیب اگر پیمانکار از اجرای توافق انجام شده تخطی کند و یا قضاوت مهندس را طبق بند 3.7 نپذیرفته و فرایند ذکر شده در بند 20 برای طرح ادعا را پیگیری نکند، کارفرما حق فسخ قرارداد را پیدا می‌کند.

پ) قصور در تبعیت از تصمیم الزام آور و نهایی هیأت حل اختلاف بر اساس بند 21.4، به نحوی که منتهی به نقض تعهدات قراردادی شود.

ت) رها کردن کارها و یا مشخص شدن قصد پیمانکار مبنی بر رها کردن کارها و عدم اجرای تعهدات قراردادی.

ث)پیمانکاربدون عذر موجه از قبیل تعلیق و یا تأخیرات مجاز، در آغاز کارها و ادامه آن‌ها قصور و کوتاهی کند. همچنین اگر براساس قرارداد، خسارت تأخیر غیرمجاز محدود شده و حداکثری برای آن تعیین شده باشد، خسارت تأخیرات غیرمجاز پیمانکار از سقف تعیین شده تجاوز کند.

ج) کوتاهی در تبعیت ازدستورمهندس، بدون دلیل موجه، پس از سپری شدن ۲۸ روز از تاریخ دریافت اخطار مهندس مبنی بر ردکارها و یا دستور کار او؛

چ) پیمانکار در دادن تضمین انجام تعهد کوتاهی کند.

ح) واگذاری کل یا بخشی از کار به پیمانکار فرعی، بر خلاف ترتیبات بند ۴.۴ و همچنین واگذاری کل یا بخشی از کار به دیگری بدون رعایت بند 1.7؛

خ) ورشکستگی یا اعسار یا انحلال پیمانکار و یا یکی از اعضای مشارکت، در صورتی که سایر اعضای مشارکت تعهد او را بر عهده نگیرند.

د) کشف اقدامات فاسد، متقلبانه، تبانی در کارها و یا قرارداد.

لازم به ذکر است اخطارفسخ باید توسط کارفرما ارسال شود تا معتبر تلفی شده و دارای آثار حقوقی گردد، بنابراین مهندس اختیار ارسال اخطار فسخ را ندارد.

در اخطاری که کارفرما برای فسخ ارسال می‌کند، باید یکی از ادله فسخ مشروحه در فوق به صورت مستند بیان گردد. هرگاه پیمانکار ظرف مدت ۱۴ روز از تاریخ دریافت اخطار فوق الذکر، اقدام به اصلاح و رفع موارد ذکر شده در اخطارکرده و مراتب را به کارفرما اعلام کند، فسخ منتفی می‌گردد، در غیر این صورت اگر کارفرما قصد فسخ قرارداد را داشته باشد، مطابق با بند 15.2.2 می‌بایستی فوراً اخطار دوم مبنی بر فسخ قرارداد را برای پیمانکار ارسال کند. در این حالت قرارداد از تاریخ دریافت اخطار فسخ توسط پیمانکار، فسخ می‌گردد.

در مورد بندهای «ح»، «خ» و «د» نیازی به ارسال اخطار دوم برای تحقق فسخ وجود نداشته و قرارداد با همان اخطار اول فسخ می‌شود، زیرا در این موارد امکان تدارک و اصلاح توسط پیمانکار وجود ندارد.

اقدامات پس از فسخ قرارداد

بر بنیان بند 15.2.3 پس از فسخ قرارداد اقدامات زیر انجام می‌شود:

الف) پیمانکار قراردادهای پیمانکاران فرعی را به کارفرما واگذار کند؛

ب) پیمانکار باید برای ایمنی اشخاص و همچنین ایمنی کارگاه و کارها طبق دستورالعمل مهندس اقدام کند؛

پ) هر گونه کالای مورد نیاز کارفرما را به مهندس تحویل دهد؛

ت) تمامی اسناد پیمانکار در خصوص قرارداد را به مهندس تحویل دهد؛

ث) تمامی نقشه‌های طراحی شده توسط خود پیمانکار و یا طراحی شده برای او را تحویل مهندس دهد؛

ج) تمامی ماشین آلات و تجهیزات پیمانکار برای انجام باقیمانده کار توسط خود کارفرما و یا پیمانکار دیگر در اختیار کارفرما قرار می‌گیرد.

چ) پیمانکار باید کارگاه را ترک کند و در صورتی که از ترک کارگاه امتناع کند، کارفرما حق اخراج او را از کارگاه دارد.

در خصوص این بخش، توجه به نکات زیر ضروری است:

متقاعد کردن کارکنان پیمانکار برای ماندن در سایت بسیار دشوار خواهد بود، حداقل به دلیل این نگرانی که احتمال دارد حقوق و دستمزدشان پرداخت نشود.
متخصصان خارجی احتمالاً درخواست بازگشت به کشور خود را دارند.
کارگاه باید بلافاصله پس از فسخ توسط کارکنان خود کارفرما محافظت شود.
پس از فسخ باید یک موجودی کامل از سایت تهیه شود، از جمله:
همه کالاها، مصالح، تجهیزات و ماشین آلات پیمانکار؛
ماشین آلات و تجهیزات پیمانکاران فرعی. در این مورد احتمال دارد برخی از اشخاص ثالث درخواست خروج اموال خود را از کارگاه داشته باشند.
تمام مواد و مصالحی که بریا پروژه تهیه شده و مبالغ آن‌ها بر اساس صورت وضعیت‌های موقت به پیمانکار پرداخت شده است.
تمام مواد و مصالحی که برای پروژه خریداری شده، ولی مبالغ آن توسط کارفرما به پیمانکار پرداخت نشده است. در این وضعیت کارفرما باید مبالغ این اقلام را به اشخاص ثالث پرداخت کند.
وضعیت سایت باید به طور دقیق ثبت شده و مقادیر کارهایی که به درستی انجام شده و همچنین کارهای معیوب و ناقص مشخص شوند.

ارزش گذاری کارها پس از فسخ قرارداد

پس از فسخ قرارداد، مهندس اقدام به توافق یا ارزش گذاری کارهای دائمی، کالاها و اسناد پیمانکار و هر مبلغ دیگری که طبق قرارداد به پیمانکار تعلق می‌گیرد باید بکند.

پرداخت به پیمانکار پس از فسخ قرارداد

کارفرما می‌تواند تا زمان تعیین هزینه‌ها و خسارات زیر، از پرداخت باقی مانده مطالبات پیمانکار و همچنین آزادسازی مبالغی که به عنوان سپرده و یا تضمین نزد خویش است خودداری کند:

الف) هزینه‌های مربوط به اجرای باقی مانده کار توسط کارفرما و یا پیمانکار دیگر و سایر هزینه‌های تحمیل شده به کارفرما؛

ب) هرگونه ضرر و زیان وارده به کارفرما و همچنین منافعی که کارفرما از دست داده است؛

پ) خسارات ناشی از تأخیرات غیرمجاز پیمانکار.

پس از تعیین مبالغ فوق الذکر، مطالبات کارفرما و پیمانکار در قبال یکدیگر تهاتر شده و چنانچه کرفرما مطالباتی از پیمانکار داشته باشد، می‌تواند از محل فروش تجهیزات و ماشین آلات پیمانکار، مطالبات خویش را برداشت کند. نکته مهم این است که اگر تجهیزات و ماشین آلات متعلق به اشخاص ثالث باشد، امکان فروش آن‌ها وجود نخواهد داشت و این مقرره تنها نسبت به اموال پیمانکار اعمال خواهد شد. از سویی به نظر می‌رسد اجرای این بند با توجه به اختلافاتی که احتمال دارد بروز کند، می‌بایستی تحت نظارت مرجع حل اختلاف مقرر در قرارداد (مرجع داوری و یا دادگاه) انجام شود تا بعداً در خصوص میزان مطالباتی که کارفرما واقعاً استحقاق داشته و همچنین میزان ارزش واقعی تجهیزات اختلافی بروز نکند.

آثار فسخ قرارداد نادرست:

در حقوق کامن لا، فسخ نادرست، بی اثر می‌باشد، مگر اینکه طرف دیگر، نقضِ تعهدِ قراردادیِ خود که منجر به فسخ شده را بپذیرد. در این سیستم حقوقی در صورت فسخ نادرست قرارداد، «فسخ انجام شده به دلیل قصور پیمانکار» بی اثر بوده و این امر نقض عمده قرارداد تلقی شده و به پیمانکار این حق را می‌دهد که قرارداد را به دلیل نقض عمده قرارداد فسخ کند.

بر اساس بخش 649 قانون مدنی آلمان، چنانچه فسخ قرارداد صحیح نباشد، در این حالت قرارداد فسخ شده تلقی می‌گردد، آن هم نه به دلیل قصور پیمانکار، بلکه فسخ بنابر صلاحدید کارفرما (فسخ بی علت) تلقی می‌گردد.

در کتاب زرد فیدیک، فسخ نادرست بر اساس بند 16.2 نقض قرارداد و عدم اجرای تعهدات قراردادی از سوی کارفرما تلقی شده و در این حالت پس از اثبات فسخ نادرست کارفرما، پیمانکار می‌تواند قرارداد را فسخ کند.

در حقوق ایران برخی معتقدند با مشخص شدن نادرست بودن فسخ قرارداد، قرارداد به حالت اعتبار بازگشته و طرفین متعهد به اجرای تعهدات قراردادی می‌باشند و پیمانکار طبق اصل لزوم قراردادها نمی‌تواند قرارداد را فسخ کند، مگر این که این حق برای او در قرارداد پیش بینی شده باشد. در طرف مقابل عده ای دیگر قائل بر این نظر هستند که با فسخ قرارداد و انجام اقدامات پس از فسخ از قبیل تحویل گرفتن کارگاه از پیمانکار و تنظیم صورت وضعیت قطعی و حتی واگذاری باقیمانده کار به پیمانکاری دیگر، هستی حقوقی قرارداد از بین رفته است و دیگر نمی‌توان قائل بر استمرار رابطه قراردادی بین طرفین بود. نظر اخیر با قواعد حقوقی سازگارتر است، زیرا پس از فسخ قرارداد، کارفرما عقیده خویش به عدم استمرار رابطه قراردادی را به پیمانکار اعلام داشته و مانند موردی است که او به پیمان به صورت یک طرفه و بنابر مصلحت خویش خاتمه داده است (ماده 48 شرایط عمومی پیمان). از سویی کارفرما با این اقدام خویش در قرارداد وقفه ایجاد کرده و در اغلب موارد به دلیل طولانی بودن مدت دادرسی و یا داوری، مدت قرارداد به اتمام رسیده است و با اتمام مدت قرارداد و عدم توافق در تمدید مدت، با توجه به اینکه مدت در قراردادهای پیمانکاری از نوع قید تعهد می‌باشد، باید گفت قرارداد با اتمام مدت، خاتمه یافته است. بدین ترتیب در حقوق ایران اگر مدت قرارداد پیمانکاری به اتمام رسیده باشد، قرارداد خاتمه یافته تلقی می‌گردد و اگر مدت باقی باشد، در قراردادهای مشمول شرایط عمومی پیمان (نشریه 4311) با توجه به اختلال و وقفه در قرارداد، با تنقیح مناط از ماده 49 شرایط عمومی پیمان، چنانچه وقفه بیش از سه ماه باشد، پیمانکار می‌تواند به قرارداد خاتمه دهد. در قراردادهای خصوصی می‌توان به دلیل نقض قرارداد از سوی کارفرما، پیمانکار را مخیر بین الزام کارفرما به ایفای تعهدات قراردادی و یا فسخ قرارداد دانست. البته در مورد اخیر بین حقوق دانان اختلاف نظر وجود داشته و برخی از ایشان معتقدند که پیمانکار حق فسخ نداشته و ابتدا باید الزام کارفرما را به ایفای تعهدات قراردادی بخواهد و در صورت عدم امکان الزام او، حق فسخ برای پیمانکار ایجاد می‌شود. لازم به ذکر است در قراردادهایی که مدت زمان پیمان باقی است، پیمانکار می‌تواند از فسخ قرارداد به دلیل اختلال و نقض قرارداد صرفنظر کرده و الزام کارفرما به استمرار رابطه قراردادی و جبران خسارات ناشی از فسخ نادرست را مطالبه کند.

موسسه حقوقی حامی بینا آماده ارائه خدمات در خصوص تنظیم انواع قرارداد ساخت و ساز می باشد. برای کسب اطلاعات بیشتر با ما در تماس باشید.

88891904 – 88891738 – 09382639634

مقاله توسط:

رسول اوجاقلو

رسول اوجاقلو، وکیل پایه یک دادگستری و عضو کانون وکلای دادگستری مرکز، از سال 1384 با سابقه وکالت تخصصی در حوزه دعاوی پیمانکاری مشغول به فعالیت هستند. او دارای مدرک کارشناس ارشد حقوق خصوصی و به عنوان نویسنده دو کتاب برجسته در زمینه حقوق قراردادها شناخته می‌شود.