قراردادهای نفتی: راهنمای جامع انواع قراردادهای بالادستی، میان‌دستی و پایین‌دستی

۱. قراردادهای بالادستی (Upstream Contracts)

۱-۱. قرارداد امتیاز (Concession)

Concession (امتیاز) نخستین گام در هر پروژه نفتی است که توسط دولت یا نهاد حاکمیتی اعطا می‌شود. این قرارداد پایه حقوقی فعالیت‌های اکتشافی و تولیدی را مشخص می‌کند و بدون آن، هیچ پروژه‌ای مبنای قانونی نخواهد داشت.
ویژگی‌ها:
• اعطای حق اکتشاف و تولید در یک محدوده مشخص
• تعیین تعهدات مالی (مانند حق‌الامتیاز و مالیات)
• الزام به رعایت استانداردهای فنی و محیط‌زیستی
• اهمیت: تعیین‌کننده رابطه عمودی میان دولت (State) و سرمایه‌گذار خصوصی (Investor/Operator).

۱-۲. توافق‌نامه عملیات مشترک (Joint Operating Agreement – JOA)

JOA ستون فقرات بسیاری از پروژه‌های نفتی است و رابطه افقی میان شرکا را تنظیم می‌کند.
محتوا:
• مدیریت عملیات (Management of Operations)
• تقسیم هزینه‌ها و منافع (Cost and Benefit Sharing)
• فرآیند تصمیم‌گیری در کمیته عملیاتی (Operating Committee)
• مکانیزم حل اختلافات (Dispute Resolution)
مدل‌های استاندارد:
• AIPN JOA (انجمن بین‌المللی مذاکره‌کنندگان نفت) – پرکاربردترین الگوی بین‌المللی
• AMPLA JOA (انجمن حقوق نفت و معدن استرالیا) – ویژه پروژه‌های غیرپیچیده
• CAPL JOA (انجمن زمین‌شناسان نفت کانادا) – برای عملیات کانادایی

۱-۳. قرارداد فارم‌اوت (Farm-Out Agreement)

در Farm-Out Agreement (قرارداد واگذاری بخشی از منافع) یک شرکت بخشی از سهم خود در پروژه را به شرکت دیگری منتقل می‌کند، تا آن شرکت در تأمین هزینه‌های اکتشاف یا توسعه شریک شود.
مزایا: کاهش ریسک مالی برای واگذارکننده، جذب سرمایه‌گذار جدید، تقسیم مسئولیت‌ها
ریسک‌ها: اختلاف در برآورد ذخایر، ناهماهنگی در مدیریت عملیات

۱-۴. توافق‌نامه یکپارچه‌سازی (Unitization and Unit Operating Agreement – UUOA)

وقتی یک مخزن نفتی یا گازی در محدوده چند امتیاز مختلف قرار دارد، برای بهره‌برداری بهینه، شرکا توافق می‌کنند تا آن را به صورت یکپارچه توسعه دهند.
ویژگی‌ها:
• تعیین سهم هر طرف در مخزن مشترک
• تنظیم عملیات مشترک از طریق یک اپراتور واحد (Unit Operator)
• جلوگیری از تخلیه غیر بهینه (Inefficient Drainage)

۲. قراردادهای میان‌دستی (Midstream Contracts)

۲-۱. قرارداد خدمات فرآورش و عملیات (Processing and Operating Services Agreement – POSA)

در POSA، مالک زیرساخت متعهد می‌شود تا خدمات فرآورش (Processing) را برای استفاده‌کننده ارائه دهد.
ویژگی‌ها:
• عنوان مالکیت بر نفت یا گاز تغییر نمی‌کند
• پرداخت به صورت تعرفه (Tariff) انجام می‌شود
• جنبه حقوقی: مشابه بیمان امانی (Bailment Contract)

۲-۲. قرارداد حمل‌ونقل خط لوله (Pipeline Transportation Agreement)

این قرارداد میان مالک خط لوله (Pipeline Owner) و استفاده‌کننده (Pipeline User) تنظیم می‌شود.
مدل‌ها:
• Gas Transportation Agreement – GTA ارائه‌شده توسط AIPN
• موضوع: انتقال نفت یا گاز در حجم مشخص با شرایط تعرفه‌ای

۲-۳. قرارداد چارترپارتی (Charterparty Agreement)

این قرارداد برای اجاره کشتی به منظور حمل نفت خام یا گاز طبیعی مایع (Liquefied Natural Gas – LNG) استفاده می‌شود.
انواع:
• Time Charter (چارتر زمانی): اجاره برای مدت مشخص
• Voyage Charter (چارتر سفری): اجاره برای یک سفر معین
• اهمیت: حمل‌ونقل دریایی بخش کلیدی تجارت جهانی انرژی است.

۳. قراردادهای پایین‌دستی (Downstream Contracts)

۳-۱. قرارداد فروش نفت خام (Crude Oil Sale Agreement)

اگرچه نفت خام یک کالای جهانی است، اما قرارداد استاندارد واحدی وجود ندارد. شرکت‌ها اغلب از قراردادهای اختصاصی خود استفاده می‌کنند.

• شرایط رایج: FOB (Free On Board – تحویل روی عرشه کشتی)، CIF (Cost, Insurance, and Freight – هزینه، بیمه و کرایه)، CFR (Cost and Freight – هزینه و کرایه).

۳-۲. قرارداد فروش گاز (Gas Sales Agreement)

این قرارداد معمولاً بلندمدت (Long-Term) است تا جریان درآمدی پایدار تضمین شود.
• مدل استاندارد: AIPN Long-Term Gas Sales Agreement.

۳-۳. قرارداد فروش LNG (Liquefied Natural Gas Sales Agreement)

از پیچیده‌ترین قراردادهاست زیرا شامل:
• حمل دریایی تخصصی
• ذخیره‌سازی در واحدهای شناور ذخیره‌سازی و بازگازسازی (Floating Storage and Regasification Units – FSRUs)
• شروط دقیق کیفیت و زمان‌بندی تحویل

۴. قراردادهای عمومی (General Contracts)

۴-۱. قرارداد فروش دارایی (Asset Sale Agreement)

انتقال مستقیم دارایی‌های پروژه از فروشنده به خریدار.

۴-۲. قرارداد فروش سهام (Share Sale Agreement)

انتقال سهام شرکتی که مالک دارایی‌های پروژه است. معمولاً برای دور زدن شروط حق تقدم (Pre-emption Rights) به‌کار می‌رود.

۴-۳. توافق‌نامه محرمانگی (Confidentiality Agreement)

برای حفاظت از اطلاعات حساس در فرآیند خریدوفروش. الگوهای آن توسط AIPN و OGUK ارائه شده‌اند.

۴-۴. قرارداد فروش یا مبادله داده‌ها (Data Trade or Sale Agreement)

داده‌های زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی می‌توانند به‌عنوان دارایی مستقل موضوع معامله قرار گیرند.

۴-۵. توافق‌نامه منطقه منافع مشترک (Area of Mutual Interest Agreement – AMIA)

نوعی توافق انحصاری برای اعطای حق تقدم به شرکا در خرید یا توسعه دارایی‌های یکدیگر.

۵. قراردادهای طراحی و ساخت زیرساخت (Infrastructure Design & Construction Contracts)

• الگوهای اصلی: LOGIC و FIDIC
• موضوع: طراحی، ساخت، نصب و راه‌اندازی زیرساخت‌ها
• نکته کلیدی: بندهای محدودکننده مسئولیت پیمانکار در قبال خسارات تبعی (Consequential Losses)

۶. قراردادهای بهره‌برداری و نگهداری (Operation & Maintenance – O&M Contracts)

• هدف: تضمین عملکرد مداوم و ایمن زیرساخت‌ها
• موضوع: بازرسی، تعمیرات پیشگیرانه، واکنش سریع به خرابی‌ها

۷. تأمین مالی پروژه‌ها (Project Financing)

۷-۱. ابزارهای مالی

• Credit or Facility Agreement (قرارداد اعتبار یا تسهیلات)
• Intercreditor Agreement (توافق‌نامه بین وام‌دهندگان)
• Security Documents (اسناد تضمین)
• Direct Agreement (توافق‌نامه مستقیم)

۷-۲. ارزیابی بانک‌پذیری (Bankability Assessment)

وام‌دهندگان بررسی می‌کنند که آیا:
• ریسک‌ها به‌درستی تخصیص یافته‌اند (Risk Allocation)
• مکانیزم‌های کاهش ریسک اعمال شده‌اند (Risk Mitigation)
• قراردادها «قابل تأمین مالی (Bankable)» هستند یا خیر

۷-۳. تفاوت دیدگاه‌ها

• Lenders (وام‌دهندگان): رویکرد محافظه‌کارانه، بازگشت سرمایه بر پایه بدهی
• Equity Participants (سرمایه‌گذاران سهام): پذیرش ریسک بالاتر برای سود بیشتر

نتیجه‌گیری

قراردادهای نفتی ستون فقرات صنعت نفت و گاز هستند. بدون آن‌ها، مدیریت ریسک، جذب سرمایه و تضمین موفقیت پروژه غیرممکن است. از امتیازهای بالادستی تا قراردادهای فروش پایین‌دستی، از طراحی زیرساخت تا تأمین مالی پروژه، هر قرارداد نقشی کلیدی در زنجیره ارزش نفت و گاز ایفا می‌کند. برای موفقیت، این قراردادها باید متعادل، جامع و بانکی (Bankable) باشند تا هم منافع دولت‌ها و سرمایه‌گذاران تأمین شود و هم وام‌دهندگان از بازگشت سرمایه مطمئن گردند.